Je zit in een vergadering, je naam wordt genoemd, en ineens is daar dat moment. Hartslag omhoog, warme wangen, je voelt jezelf bijna van buitenaf kijken terwijl je begint te praten. Je had een vage paniek verwacht, maar wat er óók gebeurt: je woorden zijn net even scherper, je voorbeelden komen sneller, en na afloop denk je stiekem: “Oké, dat ging eigenlijk best goed…”
Dat is acute stress in actie. Niet de sluipende, uitputtende variant die je nachten kost, maar die korte golf van spanning die je brein in een soort turbostand zet. In dit artikel duiken we in wat acute stress écht is, waarom het je kan helpen én wanneer het omslaat in black-out, trillende handen en ‘waar was ik ook alweer?’.
En belangrijker: hoe je deze turbo bewust inzet in je werkdag, in plaats van erdoor overreden te worden.
Wat is acute stress eigenlijk?
Wetenschappers maken grofweg onderscheid tussen acute en chronische stress. Acute stress is kortdurend: seconden tot uren. Je moet presenteren, er is een (bijna) ongeluk in het verkeer, een klant zegt: “Kun je dit vandaag nog?” Je systeem gaat aan, regelt extra energie en alertheid, en daarna hoort het weer af te bouwen.
Chronische stress is iets anders: dat is de constante spanning van maanden of jaren. Te veel werk, te weinig herstel, continu “aanstaan”. Dat is waar je moe van wakker wordt, je immuunsysteem onder druk komt te staan en je concentratievermogen steeds verder afbrokkelt.
In dit derde artikel zoomen we expres in op die eerste categorie. Want acute stress is niet de vijand. Sterker nog: zonder acute stress zou je mat en sloom door je dag drijven. Je hebt een béétje turbo nodig om te presteren.
Een mini-breinlesje: wat er gebeurt als jij “aan” gaat
Stel: je moet zo de vergadering openen. Iemand zegt: “Zal jij beginnen?”
In je brein gebeurt dan ongeveer dit:
Je amygdala, je interne dreigingsdetector, signaleert: “O, dit is spannend, hier moeten we opletten.” Die geeft een alarmsignaal door aan de hypothalamus. De hypothalamus activeert vervolgens het sympathische zenuwstelsel: jouw interne gaspedaal. Binnen seconden zet dat een kettingreactie aan waarbij het bijniermerg adrenaline (epinefrine) en noradrenaline afgeeft. Je hartslag gaat omhoog, je bloeddruk stijgt, je ademhaling versnelt en er gaat meer bloed richting je spieren; Je bent klaar voor actie!
Iets langzamer reageert de HPA-as (hypothalamus–hypofyse–bijnier). Daarbij komt cortisol vrij: een hormoon dat extra energie vrijmaakt en invloed heeft op hoe herinneringen worden opgeslagen.
Klassiek onderzoek en moderne studies laten zien dat er een soort boog zit in hoe dat voelt en presteert: bij weinig arousal ben je suf, bij een matige hoeveelheid ben je scherp, bij te veel sla je dicht. Dat heet de Yerkes-Dodson wet: prestaties verbeteren bij oplopende spanning, tot een kantelpunt waarop het bergafwaarts gaat.
Je kunt je brein dus zien als een motor met een optimaal toerengebied. Te laag toerental: je komt niet op gang. Te hoog: de motor giert, maakt herrie en slaat uiteindelijk af.
Hoe acute stress je brein (even) slimmer maakt
Goed nieuws: acute stress is niet alleen “een naar gevoel”, het verandert ook tijdelijk hoe je brein informatie verwerkt.
Onderzoek laat zien dat acute stress ( of de stresshormonen die daarbij vrijkomen ) de opslag van bepaalde herinneringen juist kan versterken, vooral wanneer er veel emotionele lading is. Dat is handig: je wilt graag leren van momenten die ertoe doen.
Andere studies laten zien dat een matige hoeveelheid spanning je aandacht scherper maakt en je sneller laat reageren bij complexe taken. Het is de reden waarom je tijdens een pitch, gesprek met je leidinggevende of belangrijke presentatie vaak alerter en “aanweziger” bent dan tijdens een saaie maandagochtendmeeting.
Heel menselijk vertaald: je stresssysteem probeert je te helpen. Het stuurt extra brandstof naar je brein, zet je zintuigen open en draait je mentale “focuslamp” feller.
Zolang je in dat middengebied blijft, is acute stress letterlijk de turbo van je brein.
Wanneer de turbo doorslaat
Diezelfde turbo kan ook doorschieten. Als de situatie té bedreigend voelt, of als je basisstressniveau al weken hoog is, ga je niet naar “scherp”, maar naar “overwhelmed”.
In de hersenen zie je dan dat gebieden die je nodig hebt voor flexibiliteit, plannen en perspectief nemen, met name delen van de prefrontale cortex, het moeilijker krijgen. Acute stress kan dan je cognitieve flexibiliteit verminderen en je meer in zwart-witdenken duwen.
Je herkent het misschien aan:
- het beruchte black-outmoment tijdens een presentatie
- jezelf horen praten en denken: “Wat zeg ik nou eigenlijk?”
- achteraf briljante antwoorden bedenken die op dat moment onvindbaar waren
In die toestand staat je systeem zo hoog in de toeren dat je brein vooral bezig is met overleven, niet met creatief en genuanceerd denken.
Daar komt nog iets bij: als acute stress te vaak en te lang optreedt, zonder genoeg herstel, verschuift je hele systeem. Wat eigenlijk bedoeld was als korte turbo, wordt dan de nieuwe standaardstand. Dan ben je niet meer “even gespannen”, maar structureel overprikkeld en moe. Dat is het terrein van chronische stress.
Maar laten we eerst eens kijken hoe je die turbo slim kunt gebruiken, vóór we in dat chronische stuk duiken (dat komt in het volgende artikel).
Hoe je acute stress in jouw voordeel laat werken
Je kunt vandaag al spelen met acute stress, in plaats van er alleen maar last van te hebben. Zie het als een klein experiment.
Begin bij het benoemen. De volgende keer dat je voelt dat je hart sneller gaat kloppen voor een presentatie, een spannend gesprek of een lastige call, zeg in jezelf: “Oké, turbo gaat aan. Dit is mijn brein dat me extra scherp probeert te maken.” Alleen al het herlabelen van “ik ben zenuwachtig” naar “ik ben geactiveerd” blijkt in onderzoek te helpen om beter te presteren onder druk.
Je kunt daar een mini-ritueel omheen bouwen. Bijvoorbeeld: drie keer langzaam in- en uitademen, waarbij je iets langer uitademt dan in. Dat helpt je autonome zenuwstelsel net iets meer balans te vinden, zodat je niet meteen de rode zone in schiet.
Of je maakt een micro-plan vooraf. Schrijf voor een spannende meeting drie dingen op:
- wat is het doel van dit gesprek
- wat zijn twee kernboodschappen die je sowieso wilt noemen
- wat is een simpele zin om mee te beginnen.
Daarmee geef je je prefrontale cortex houvast, zodat die ook nog kan meedoen als de turbo aanslaat.
Een mooie reflectievraag voor vandaag: bij welke situaties in je week merk je dat de turbo aanslaat? Zijn dat momenten waarop je die scherpte eigenlijk juist nodig hebt (presentaties, lastige gesprekken), of vooral bij mails, appjes en “ping”-geluiden die je de hele dag door jagen?
Door dat patroon te gaan zien, kun je steeds bewuster kiezen: hier mag de turbo me helpen, en hier mag ik ‘m even rustig terugschakelen.
Van overleven naar sturen: hoe we hiermee werken in het I Am-programma
In het I Am-programma: in 6 weken van chaos naar een heldere, gefocuste werkdag, werk ik met mensen die vaak al lang op een te hoog toerental draaien. Het systeem schiet voor alles aan: een mail van de manager voelt net zo urgent als een écht probleem. Het gevolg is een vol hoofd, onrustig slapen en het gevoel nergens meer echt diep in te komen.
We gaan dan stap voor stap werken op drie lagen. Eerst op het lijf: adem, herstelmomenten, een dagritme dat je zenuwstelsel helpt om weer verschil te gaan voelen tussen “aan” en “uit”. Dan op je brein: begrijpen hoe acute en chronische stress werken, zodat je je eigen reacties kunt gaan herkennen in plaats van erin meegezogen te worden. En vervolgens op je dagstructuur: duidelijke blokken focustijd, bewust gekozen stressmomenten (ja, die kunnen nuttig zijn) en afspraken met jezelf over wanneer het genoeg is.
Het resultaat is niet dat je nooit meer stress voelt. Het resultaat is dat je stresssysteem doet waar het voor bedoeld is: als turbo op de momenten die ertoe doen, en dat je daarna ook weer comfortabel naar de ruststand terug kunt schakelen.
Als je voelt dat je hier iets in te doen hebt, dan is het I Am-programma misschien precies de reset die je brein nodig heeft. Je vindt alle info daarover bij Zenfluence en het I-Am programma.
Van turbo naar lek – chronische stress
In dit tweede artikel hebben we gekeken hoe acute stress je brein tijdelijk sneller, scherper en alerter maakt, zolang je binnen dat gezonde toerengebied blijft. Maar wat gebeurt er als je dag na dag, week na week op dat gaspedaal blijft staan, zonder echte pauzeknop?
In het derde artikel duiken we in chronische stress: de sluipende energielek in je dagelijks leven, dat je niet altijd voelt aankomen maar wel je brein, lijf en focus stap voor stap uitput.
Bronnen (selectie)
Aston-Jones, G., & Cohen, J. D. (2005). An integrative theory of locus coeruleus–norepinephrine function: Adaptive gain and optimal performance. Annual Review of Neuroscience, 28, 403–450.(ScienceDirect)
Diamond, D. M., Campbell, A. M., Park, C. R., et al. (2007). The temporal dynamics model of emotional memory: A synthesis on the neurobiological basis of stress-induced memory modulation. Progress in Brain Research, 167, 1–35.(PMC)
Goldfarb, E. V., & Phelps, E. A. (2019). Enhancing memory with stress: Progress, challenges, and opportunities. Brain and Cognition, 133, 84–97.(ScienceDirect)
Lupien, S. J., Maheu, F., Tu, M., et al. (2005). Stress hormones and human memory function across the lifespan. Psychoneuroendocrinology, 30(3), 225–242.(PubMed)
Smeets, T., Jelicic, M., & Merckelbach, H. (2006). The effect of acute stress on memory depends on word valence. International Journal of Neuroscience, 116(12), 1343–1359.(Harald Merckelbach)
Staal, M. A. (2004). Stress, cognition, and human performance: A literature review and conceptual framework. NASA Technical Memorandum.(NASA Technical Reports Server)
Yerkes, R. M., & Dodson, J. D. (1908). The relation of strength of stimulus to rapidity of habit-formation. Journal of Comparative Neurology and Psychology, 18, 459–482.(Wikipedia)
