Stress is geen vijand, maar een overijverige bodyguard

Je dag is nog niet begonnen en je staat al in de min

Je wekker gaat. Je grijpt naar je telefoon. Nog voor je uit bed bent, heb je drie appjes van je team, twee schoolmails over een studiedag die natuurlijk net niet uitkomt, een reminder van je agenda en een nieuwsbericht dat je bloeddruk een klein zetje geeft.

Je hoofd voelt nu al vol. Je denkt: “Dit wordt wéér zo’n dag.”

En dan moet de eerste teammeeting nog beginnen, het ontbijt moet nog op tafel, en ergens in de verte hoor je een kind roepen dat er geen schone broek meer is. Je lijf spant zich ongemerkt aan, je adem schiet naar boven en je voelt die lichte druk op je borst die je inmiddels kent als: o ja, hallooo stress.

Veel mensen vertellen mij dan: “Stress is mijn vijand. Als ik nou eens geen stress meer zou hebben, dan…”

Maar hier komt het gekke nieuws: stress is helemaal niet je vijand. Stress is een systeem. Een relatie tussen jou en je omgeving, die checkt: is dit te doen of ga ik kopje-onder? Dat sluit aan bij hoe psychologen Lazarus & Folkman stress omschrijven: als een specifieke relatie tussen persoon en omgeving, die als bedreigend of overweldigend wordt beoordeeld. (ScienceDirect)

En dat systeem bedoelt het eigenlijk heel goed met je. Het is alleen totaal overwerkt.

Wat stress nou écht is (en wat het niet is)

In de moderne wetenschap wordt stress gezien als een dynamische relatie tussen jou en wat er op je afkomt. Niet de gebeurtenis zelf is “stressvol”, maar hoe jouw brein die gebeurtenis beoordeelt: kan ik dit aan, heb ik genoeg tijd, steun, energie, controle?

Dat betekent twee dingen die vaak vergeten worden:

Stress is geen karakterfout. Je bent niet zwak omdat je hoofd volloopt. Je systeem maakt een inschatting en trekt aan de bel.
Dezelfde situatie kan heel anders voelen per persoon. Voor jou kan een meeting voelen als “ik trek dit niet”, terwijl je collega denkt “leuke uitdaging”. Het verschil zit niet in de agenda, maar in de bril (appraisal) waarmee jullie brein ernaar kijkt.

Veel mensen zien stress als een soort boze wolk die boven hun hoofd hangt. Ik kijk liever naar stress als je interne beveiligingsdienst.

Die dienst heeft camera’s (je zintuigen),
analisten (je brein)
en een alarmsysteem (je lijf).

En dat alarmsysteem heeft één taak: zorgen dat jij het overleeft.

Alleen… niemand heeft dat systeem ooit een goede training gegeven voor onze wereld van e-mails, deadlines, social-media en Teams-pings en driehonderd kleine keuzes per uur. Ons stresssysteem is evolutionair gebouwd voor acute gevaren (roofdieren, ongelukken), terwijl jij vooral wordt aangevallen door je agenda en je notificaties.

Een mini-breinlesje: turbo versus sluipstand

Laten we een klein breincollege doen in simpele taal.

Als jouw brein gevaar ziet (of dat nu een bijna-ongeluk is of een passief-agressieve mail van je manager) gaat je stresssysteem aan. In je hersenen trekt de amygdala aan het alarmkoord: “Ho, dreiging!” De hypothalamus zet via je autonome zenuwstelsel je lichaam in de actiestand. Daarna komt de HPA-as (hypothalamus–hypofyse–bijnier-as) op gang en pompt je lichaam stresshormonen rond, zoals adrenaline en cortisol.

Dat systeem kent een turbo en een sluipstand:

In de turbo-modus heb je acute stress: je hart gaat sneller, je aandacht wordt scherper, je lichaam maakt energie vrij. Dat is handig als je een presentatie geeft of moet uitwijken in het verkeer. Korte stress maakt je tijdelijk alerter en meer gefocust.
Problemen ontstaan als die turbo nooit echt uitgaat. Dan schuif je langzaam de sluipstand in: chronische stress. Je stresssysteem blijft dan half aan staan, ook als je op de bank zit.

Bij chronische stress zien we dat regelprocessen in het brein en lichaam ontregeld raken: de stressrespons wordt minder efficiënt en de “belasting door aanpassing” stapelt zich op. De stressonderzoeker Bruce McEwen introduceerde hiervoor de term allostatic load: de slijtage van het systeem door langdurige activatie.

Je kunt het vergelijken met een rookmelder die ooit prima werkte bij brand, maar die nu óók afgaat als je een broodje roostert of de badkamerdeur opendoet. Op een gegeven moment denk je: laat dat ding maar piepen, ik zet ‘m wel uit.

Je stresssysteem doet iets vergelijkbaars. Het blijft zo vaak aan dat je brein minder goed gaat onderscheiden wat echt belangrijk is. Alles voelt groot. Alles voelt nu. En jouw lijf draait overuren.

Je brein bedoelt het goed, maar je dagstructuur werkt tegen je

Als je in zo’n sluipstand leeft, ziet je dag er snel uit als een soort mentale pingpongwedstrijd. Je springt van mail naar app naar meeting naar kinderen naar appje van school naar “oh ja, ik moest nog iets met pensioen” naar “wat eten we eigenlijk vanavond”.

Je brein krijgt nauwelijks de kans om een taak rustig af te maken voordat de volgende prikkel zich aandient. Uit onderzoek weten we dat chronische stress gebieden in de prefrontale cortex beïnvloedt: het deel van je brein dat helpt plannen, focussen, beslissen en impulsen remmen.

Bij langdurige stress zien we daar veranderingen in verbindingen en structuur, die samen gaan met problemen in aandacht, werkgeheugen en executieve functies. Of in gewone taal: je wordt sneller afgeleid, maakt moeilijker keuzes, en merkt dat je minder “aan het stuur” zit van je dag.

En hier komt het gemeen eerlijke stuk: zolang je je dag blijft inrichten alsof je een machine met oneindige batterij bent, blijft je stresssysteem overuren draaien. Je zet dan eigenlijk elke ochtend je interne bodyguard neer op een festivalterrein waar alles tegelijk veilig, leuk, efficiënt en winstgevend moet zijn.

Het goede nieuws? Je bent niet kapot. Je systeem doet wat het geleerd heeft en wat evolutionair gezien ooit heel handig was. En dat kun je dus óók iets anders leren. Niet door jezelf voor te houden dat je “gewoon relaxter” moet zijn, maar door de manier waarop je je dag en je aandacht organiseert te laten aansluiten op hoe je brein en zenuwstelsel echt werken.

Een kleine proef voor vandaag: je stress als notificatie gebruiken

Je hoeft niet ineens je hele leven om te gooien. Je kunt vandaag al beginnen met één klein experiment.

Kies één moment waarop je lijf of hoofd “stress!” roept. Bijvoorbeeld wanneer je mailbox opent en twintig ongelezen berichten ziet. Of als een collega voor de derde keer binnen tien minuten binnen loopt terwijl je ergens aan probeert te werken.

Op dat moment doe je precies dít, middenin de chaos:

Je stopt even (al is het maar 5 seconden).
Je ademt drie keer rustig in en uit ( langer uit dan in).
Je stelt jezelf een korte vraag:
- “Wat is hier nu de echte dreiging?” of
- “Wat is nu de eerstvolgende mini-stap die ik kan zetten?”

Met dat mini-ritueel haal je je brein even van de automatische paniekroute af. Fysiologisch geef je je systeem een micro-pauze: je stimuleert het parasympathische zenuwstelsel (de interne rem) en bouwt spanning wat af.

Als je zin hebt om het ietsje groter te maken, kun je aan het eind van de dag drie van dit soort stressmomenten terughalen.

Wat viel je op?
Waren het echte noodsituaties, of vooral digitale en mentale rookmelders?

Alleen al zien wat je systeem allemaal als “gevaar” labelt, geeft vaak een verrassend gevoel van opluchting én invloed.

Van misbegrepen vijand naar samenwerking met je systeem

De grote verschuiving die ik je gun, is dat je stress niet meer ziet als de vijand die “weg moet”, maar als een alarmsysteem waar je mee leert samenwerken. Dat betekent dat je je dag niet meer laat kapen door elke prikkel, maar dat je een ritme gaat bouwen met:

Eilandjes van echte focus,
momenten van ontprikkelen,
en keuzes die passen bij jouw brein, lijf en leven.

In de stressliteratuur zie je hetzelfde terug: het brein is zowel de regisseur als het doelwit van stress. Het bepaalt wat bedreigend is, stuurt de hele reactie aan en ondervindt óók de gevolgen op lange termijn.

In mijn werk met Zenfluence zie ik steeds weer hetzelfde patroon: zodra mensen begrijpen hoe hun stresssysteem werkt, wordt het veel makkelijker om andere keuzes te maken. Niet omdat ze ineens meer wilskracht hebben, maar omdat ze eindelijk snappen waarom hun oude manier zoveel energie kostte.

In het I Am-programma – in 6 weken van chaos naar een heldere, gefocuste werkdag – beginnen we daarom nooit met “meer doen in minder tijd”, maar met je stress- en focussysteem ontrafelen. We kijken samen naar jouw dag, jouw triggers en jouw energie, en bouwen stap voor stap een structuur waarin je stresssysteem niet de hele dag in de overdrive hoeft te staan. De tools zijn klein en praktisch:

micro-routines,
slimme focusblokken,
stresspauzes die in je agenda passen,
en simpele biofeedback- of neurofeedback-oefeningen die je helpen voelen wanneer je systeem ontspant.

Als je merkt dat je al te lang op turbo draait, je dag begint met een vol hoofd en eindigt met het gevoel dat je vooral hebt gereageerd in plaats van écht geleefd, dan is dit het moment om samen met je eigen stresssysteem aan tafel te gaan zitten. Je hoeft niet nóg harder je best te doen; je mag slimmer gaan samenwerken met wat je lichaam en brein allang proberen duidelijk te maken.

En als je nu denkt: maar waarom raakt mijn stresssysteem zo snel in de overdrive, terwijl mijn collega fluitend door dezelfde dag lijkt te gaan? In het volgende artikel duiken we precies daarin: waarom dezelfde gebeurtenis voor jou stressvol kan zijn en voor een ander niet, en wat jouw brein daar achter de schermen allemaal van vindt.

En als je voelt: dit is meer dan ‘druk’

Dit artikel is bedoeld als informatie en inspiratie. Het vervangt geen medisch of psychologisch advies. Maak je je zorgen over je gezondheid of zit je heel diep in de knel, neem dan altijd contact op met je huisarts of een andere professional. De tools die ik deel, helpen je om zelf meer regie te krijgen over je dag en je stressniveau.

En als je denkt: “Ik wil hier niet alleen over lezen, ik wil dit écht veranderen in mijn dag”, dan is er het I Am-programma – 6 weken van chaos naar een heldere, gefocuste werkdag. Daarin bouwen we stap voor stap aan een systeem dat jou ondersteunt: rust in je hoofd, ruimte in je dag, en focus die niet instort zodra het druk wordt. (En ja: met de nuchtere brein-nerd aanpak, geen zweefwerk.)